یافته های نوین در احوال و اشعار ملّا پریشان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران

چکیده

ملّا پریشان از شاعران نامی گُورانی‌سَرای است که متأسفانه پیرامون احوال و آثار وی اطلاعات چندانی به‌جای نمانده است. نگارنده در این پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی، کوشیده است با توجّه به نسخه‌های خطی دیوان شاعر و اطلاعات مندرج در سَرنویس و ترقیمۀ نسخه‌ها و نیز با عنایت به زبان شعری و محتوای سروده‌های وی، نکاتی تازه پیرامون دقایق زندگانی او به دست دهد. آنچه مسلّم است او به «لَکی» تکلّم می‌کرده، امّا چهارچوب سروده‌هایش، به‌ویژه در گزینش افعال، بر زبان معیار ادبی «گورانی» استوار است؛ هرچند واژه‌های لَکی، کُردی کرماشانی، عربی و فارسی بر پیچیدگی زبان شعری وی افزوده است. ملّا پریشان برخلاف نوشته‌های محقّقان پیشین، پیرو حروفیه نبوده، بلکه از حروف ابجد و علم تأویل، هم‌چون دیگر علمای شیعۀ امامیه، سود جسته است. میان اندیشه‌های ملّا و شیخ رجب بُرسی پیوندهای قابل‌توجّهی در ولایت علی (ع) و تأویل حروف مشهود است؛ دیگر این‌که با بررسی نسخه‌های خطی، روشن شد که بسیاری از اشعاری که تاکنون به وی نسبت داده‌اند، ازآنِ مَلِک حسین‌خان کُلیایی - شاعر گورانی‌سَرای قرن سیزدهم هجری- است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

New Findings about Mulla Parishan's Biography and Poetry

نویسنده [English]

  • Seyyed Arman Hosseini Abbariki
PhD in Persian Language and Literaure, Azarbayjan Shahid Madani University, Tabriz, Iran
چکیده [English]

Mulla Parishan was one of the well-known Gurani dialect poets. Unfortunately, there is not much information concerning his biography and literary works. In this descriptive-analytical paper, the focus is on the manuscripts, volume of poems, and information inserted in the hat note and colophon of manuscripts as well as the poetic language and content of his poetry. What is certain is that he spoke in Laki, but his poems are based on the Kurdish literary language "Gurani". However, Laki, Kalhuri, Persian, and Arabic words have added to the complexity of his poetic language. Contrary to the findings of previous researchers, Mulla Parishan was not an adherent of the Horufiyes, a Sufi sect of Shi'a (shitte), but benefited greatly from Abjad and hermeneutics as other scholars of Imamiyya Shi'a. There is a significant reference to Ali Abi Talib's Wilayat (religious leadership and guardianship) in both Mulla and Sheikh Rajab Borsi's thoughts. Furthermore, by examining the manuscripts it was concluded that many of the poems that have been attributed to him belong to Malek Hussein Khan Kolyaei – a poet of the Gurani style in the nineteenth century.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mulla Parishan
  • Lak
  • Gurani
  • Shiite
  • Kurdish Literature
  • کتاب‌نامه

    الف) کتاب

    ابن حنبل، احمد بن محمّد. (1418ق). مسند الأمام أحمد بن حنبل، ج 18، بیروت: مؤسسه الرساله.

    بدلیسی، امیر شرفخان. (1343). شرفنامه: تاریخ مفصل کُردستان، به کوشش محمّد عباسی، تهران: علمی و فرهنگی.

    بلاغی، سیّد عبدالحجه. (1327). مقالات الحنفاء فی مقامات شمس‌العرفاء، تهران: مظاهری.

    حافظ بُرسی، رجب بن محمّد. (1389). ترجمۀ مشارق‌الانوار فی حقائق اسرار امیرالمؤمنین (ع)، ترجمۀ محمدصادق یزدی، تصحیح قربان مخدومی، قم: صاحب الزمان (عج).

    حسن‌زاده آملی، حسن. (1381). انسان و قرآن، چ 2، قم: قیام.

    حسینی آبباریکی، سیّد آرمان. (1397). شاهنامۀ فردوسی و منظومه‌های پهلوانی گورانی، رسالۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی، تبریز: دانشگاه شهید مدنی آذربایجان.

    سلطانی، محمّدعلی. (1384). حدیقۀ سلطانی، چ 2، ج 1، تهران: سها.

    شبستری، شیخ محمود. (1382). حق‌الیقین فی معرفه ربّ العالمین، به کوشش جواد نوربخش، تهران: یلدا قلم.

    صالحی، محی‌الدین. (1380). سرود بادیه، سنندج: کُردستان.

    صفی‌زاده بوره­که­یی، صدیق. (1380). دایرة‌المعارف کُردی، تهران: پلیکان.

    ـــــــــــــ. (2008). میژووی ویژه‌ی کُردی، چ 2، هولیر: ئاراس.

    طبرى، محمّد بن جریر. (1412ق). جامع البیان فى تفسیر القرآن‏، بیروت‏: دارالمعرفه‏.

    فخر رازی، محمّد بن عمر. (١٤٢٠ق). مفاتیح الغیب، چ3، ج 20، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

    فروزانفر، بدیع‌الزّمان. (1361). احادیث مثنوی، چاپ سوم، تهران: امیرکبیر.

    کاظمی، ایرج. (1380). دلفان در گذر تاریخ: بخش 1، خرم‌آباد: افلاک.

    ــــــــــــ. (1376). مشاهیر لُر، خرم‌آباد: افلاک.

    مجلسی، محمّدباقر بن محمّدتقی. (1404ق). بحارالانوار، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

    مردوخ روحانی، بابا. (1390). تاریخ مشاهیر کُرد، چ 3، ج 1، تهران: سروش.

    مغربی، محمّد شیرین. (1358). دیوان کامل اشعار، به انضمام رسالۀ جام جهان‌نما، تهران: زوار.

    مُلّاپریشان. (1335). دیوان، به کوشش فتحعلی حیدری زیباجویی، کرمانشاه: چاپ محمّدی.

    ـــــــــــ. (1362). دیوان، به تصحیح و اهتمام اسفندیار غضنفری امرایی، خرم‌آباد: کتاب­فروشی رشنو.

    نسفی، عزیزالدین بن محمّد. (1352). مقصد اقصی، تهران: گنجینه.

    نسیمی، عمادالدین. (1372). زندگی و اشعار عمادالدین نسیمی، به کوشش یدالله جلالی پنداری، تهران: نی.

    ولی، شاه نعمت‌الله. (1362). دیوان، حواشی م. درویش، تهران: علمی.

    یزدی، شرف‌الدین علی. (1387). ظفرنامه، تصحیح عبدالحسین نوایی و سیّد سعید میرمحمّدصادق، تهران: کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.

    ب) مقاله

    اخلاقی، مرضیه و مسعود میشکار مطلق. (1395). «نقدهای علامه حسن‌زاده آملی بر براهین تناهی ابعاد اجسام»، حکمت صدرایی، سال پنجم، شمارۀ اوّل، پاییز و زمستان، صص 11-22.

    امامی، نصرالله و سیّد آرمان حسینی آبباریکی. (1389). «گویش گورانی: گویش معیار ادبی در نزد اقوام کُرد»، مجموعه مقالات نخستین همایش بین­المللی ادبیات کُردی، دانشگاه کُردستان: مرکز پژوهش‌های کُردستان­شناسی، صص 335-347.

    حسن‌زاده آملی، حسن. (1372). «مدارج قرآن و معارج انسان»، کیهان اندیشه، شمارۀ 52، بهمن و اسفند، صص 37-55.

    ذاکری، مصطفی. (1379). «تاریخچۀ ابجد و حساب جمل در فرهنگ اسلامی»، معارف، شمارۀ 50، مرداد- آبان، صص 18-47.

    ساکی، علی‌محمّد. (1368). «حروفیه در لُرستان»، در زمینۀ ایران‌شناسی، به کوشش چنگیز پهلوان، تهران: مؤلف، صص 33-47.

    سپه‌وند، عزت‌الله. (1392). «ریشه‌های هرمنوتیک پریشان»، همایش ملّی بررسی سیر تحوّل ادبیات بومی لُرستان (کله‌باد)، خرم‌آباد: دانشگاه لُرستان، صص 1-17.

    محمّدی پارسا، عبدالله و حسن بلغاری قهی. (1396). «جایگاه حروف نزد عرفا و تأثیر آن بر هنر خوشنویسی اسلامی»، الهیات هنر، شمارۀ هشتم، بهار، صص 53-82.

    ج) نسخۀ خطی

    • دفتر کلام بابا هندو: از کلام‌های پردیوری، خط سیدّ ایمان خاموشی، صحنه، کتابت 1384خ.
    • دفتر کلام سیّد فرضی و یاران او، به اهتمام حسین روحتافی، خط سیّد ایمان خاموشی، صحنه، کتابت 1376خ.
    • کُلیایی، مَلِک‌ حسین‌خان، دیوان، نسخۀ خطی، تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، به شمارۀ 1330.
    • ملّاپریشان، دیوان، نسخۀ خطی، اراک: کتابخانۀ عمومی دهگان، به شمارۀ 158.
    • ملّاپریشان، دیوان، نسخۀ خطی، برلین: کتابخانۀ دولتی، به شمارۀ or.oct.1152.
    • ملّاپریشان، دیوان، نسخۀ خطی، تهران: کتابخانۀ دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، به شماره 529.
    • ملّاپریشان، دیوان، نسخۀ خطی، تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، به شمارۀ 16910.
    • ملّاپریشان، دیوان، نسخۀ خطی، تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، به شمارۀ 96س.
    • ملّاپریشان، دیوان، نسخۀ خطی، تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، به شمارۀ 18086.
    • ملّاپریشان، دیوان، نسخۀ خطی، تهران: کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، به شماره 6063.
    • ملّاپریشان، دیوان، نسخۀ خطی، تهران: کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، به شماره 10703.
    • ملّاپریشان، دیوان، نسخۀ خطی، تهران: کتابخانۀ ملّی، به شماره بازیابی 14603.
    • ملّاپریشان، دیوان، نسخۀ خطی، تهران: کتابخانۀ ملّی، به شماره بازیابی 15947.
    • ملّاپریشان، دیوان، نسخۀ خطی، تهران: کتابخانۀ ملّی، به شماره بازیابی 16775.
    • ملّاپریشان، دیوان، نسخۀ خطی، تهران: کتابخانۀ ملّی، به شماره بازیابی 22658.
    • ملّاپریشان، دیوان، نسخۀ خطی، تهران: کتابخانۀ ملّی، به شماره بازیابی 67418.
    • ملّاپریشان، دیوان، نسخۀ خطی، قم: کتابخانۀ آستان حضرت معصومه (س)، به شمارۀ 980.
    • ملّاپریشان، دیوان، نسخۀ خطی، قم: کتابخانۀ آیت‌الله گلپایگانی، به شمارۀ 14/181.
    • ملّاپریشان، دیوان، نسخۀ خطی، قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی، به شمارۀ 9799.
    • ملّاپریشان، دیوان، نسخۀ خطی، مشهد: کتابخانۀ آستان قدس رضوی، به شماره 16666.
    • نوش‌آفرین و شاهزاده ابراهیم، نسخۀ خطی، گنجینۀ میرزا محمّد کاظمینی، مجموعۀ دوم.