مۆسیقا و پێکھاتەی وشە لە زمانی کوردیی‌دا؛ توێژینەوەی چەند ڕەوتێکی واچیی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکتری زبان و ادبیات عربی؛ کارشناسی زبان و ادبیات کردی؛ مدرس دانشگاه کردستان و دانشگاه فرهنگیان سنندج، کردستان.

چکیده

زمانناسیی لە سێ ئاستی دەنگیی، ڕێزمانیی و واتاییدا زمان تاوتوێ‌ دەکات. وشەناسیی، ژێربەشێکی ئاستی ڕێزمانییە و باسی پێکھاتەی وشە دەکات. سەرجەم ئەو ھەوڵانەی تاکوو ئەمڕۆ لە سەر ڕەوانبێژیی و وشەناسیی زمانی کوردیی دراون، ئاوڕیکی وەھایان لە ڕۆڵ و کاریگەریی مۆسیقای وشە و دەرکەوتەکانیەوە نەداوەتەوە، بەڵکوو تەنیا قسەیان لە چوارچێوە و خشتەیێکی دیاریی‌کراوی نەچەماو کردووە کە بە ھەر شێوە، دەبێ ڕەچاو بکرێت. وتاری بەردەست ھەوڵ‌دەدات وەکوو وێنە، تەنیا سەرنجی چەند میناکێک لە سێ ڕەوتی واچیی گۆڕان، جێگۆڕکێ و بزربوون لە زارەکانی زمانی کوردیی‌دا بدات و ئەنجامەکانی کاریگەریی مۆسیقا لە پێکھاتە و ڕوواڵەتی وشە لەم زمانەدا دەربخات. ڕێژەی میناکەکان لە یەک ئاستدا نین و زۆرتر لە زاری ناوەندییەوە ھێنراون کە ڕەنگە جێگای ڕەخنە ببێت، بەڵام بوونی ڕەوتە واچییەکان لە گشت زارەکاندا بە پێی توێژینەوە پێشووەکان بە روونیی درەکەوتووە. شێوازی لێکۆڵینەوەکە گێڕاندنەوەیی-شیکارییە و پشت بە توێژینەوەی کتێبخانەیی و ھەروەھا مێشکی نووسوەر وەکوو ئاخێوەرێکی کوردیی ناوەندیی‌ دەبەستێت. مۆسیقا وەکوو بابەتێکی باس‌نەکراو لە کتێبە ڕێزمانییەکاندا، توانیویە و دەتوانێت لە سەر جۆربەجۆریی و ڕەنگامەیی زمانی کوردیی و زارەکانی‌دا کاریگەریی دانێت و تا ڕادەیێکیش بۆ پەرەسەندنی واتایی و وشەیی چالاک ببێت. ڕەنگە یەکێک لە ھۆکارە گرنگەکانی نامۆیی زارێکی زمانی کوردیی بۆ ئاخێوەری زارێکی دیکەی زمانەکە مۆسیقای وشەکان ببێت.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Music and word structure in the Kurdish language; Study of some phonological processes

نویسنده [English]

  • Naseh Melayi
Ph. D in Arabic language and literature; Bachelor of Kurdish language and literature; Visiting Professor at Kurdistan University and Farhangian University, Sanandaj, Kurdistan province
چکیده [English]

Linguistics studies the language in three levels: phonetic, grammatical, and semantic. Morphology is one of the sub-branches of grammatical level that examines word structure. The studies that have carried out so far about the rhetoric and morphology of the Kurdish Language and its various dialects have not paid prominent attention to the role of music of the word and its results, but have been limited to discussing certain inflexible frameworks. This topic, not only in Kurdish studies, but also in most linguistics studies has not been given important attention. This essay tries to have a look at some outstanding phonological processes in the Kurdish dialects and show the results of music on the word forms in this language. There are many studies that have been done in dialects of Kurdish language that prove existence of phonological processes; therefore, there is no need to repeat it in a specific dialect or accent. This research is based on the descriptive-analytical method and library study as well as the author’s mind as a Middle Kurdish speaker. Music, as a forgotten topic in rhetorical and grammar books, has been effective in the variety of the Kurdish language and to some extent active in semantic expansion. Perhaps the word music is one of the main factors of alienation of some Kurdish dialects for the speakers of some other dialects.

کلیدواژه‌ها [English]

  • music
  • phonological processes
  • word
  • Kurdish language
  • dialect
کوردی
جەلیلیان، عەباس (ئاکۆ) (بێ‌تا). فەرھەنگی باشوور، چ4، سنە: ئەنستیتۆ کەلەپووری کوردی.
حەمەباقی، محەمەد (2002). مێژووی مۆسیقای کوردی، چ2، ھەولێر: ئاراس.
خالیدگولی، مەسعوود (2002). فەرھەنگا گولی، چ1، دھۆک: سییرێز.
روبینز، آر.اچ. (1370). تاریخ مختصر زبانشناسی، ترجمە علی‌محمد حق‌شناس، چ1، تھران: مرکز.
سەجادی، بەختیار و مەزھەر ئیبراھیمی (1397). زمان و وێژەی کوردی، چ2، سەقز: گوتار.
شەرەفکەندی، عەبدوڕەحمان (ھەژار) (1369). ھەنبانە بۆرینە، چ1، تھران: سروش.
شێخ‌تەیب، شەھاب (2014). دەربارەی زمانەوانی، چ1، ھەولێر: نارین.
مەحوی، محەمەد (2010). مۆرفۆلۆژی و بە یەکداچوونی پێکھاتەکان، مۆرفۆلۆژیی کوردی، بەرگی یەکەم، سلێمانی: زانکۆی سلێمانی.
مەردۆخ‌ڕۆحانی، محەمەدماجید (1397). فەرھەنگی زانستگای کوردستان، چواربەرگی، چ1، سنە: زانستگای کوردستان.
 
فارسی
احمدخانی، محمدرضا و عالیه کرد زعفرانلو کامبوزیا و لیلا حاجی حسنلو (1395). «واجشناشی اجتماعی: بررسی موردی قلب واجی در زبان فارسی»، دوماهنامه جستارهای زبانی، ش. 32، صص. 37- 21.
پرین، لارنس (1373). دربارە شعر، ترجمە فاطمه راکعی، چ1، تهران: اطلاعات.
حق‌شناس، علی‌محمد (1356). آواشناسی، چ1، تهران: آگاه.
خالقی، روح‌اللە (1378). نظری به موسیقی، چ5، تهران: محور.
خرقانی، حسن (1399). «نقش تناسب واژگانی در واژه‌گزینی قرآن»، مشکوه، ش. 146، صص. 52- 30.
دلیر، محمدرضا (1401). موسیقی و اندیشە، چ1، کرج: سیمرغ آسمان آذرگان.
دوسوسور، فردینان (1378). دوره زبانشناسی عمومی، ترجمه کورش صفوی، چ1، تهران: هرمس.
رفیع‌پور، فرامرز (1357). جامعە، احساس و موسیقی، تهران: شرکت سھامی انتشار.
شمس، بهاءالدین (1383). موسیقی در عهد باستان، چ1، تهران: نور.
شهمیری، امین (1388). درآمدی بر صوت‌شناسی در موسیقی، چ1، تهران: نی.
صفیعی، نادیا و ابراهیم بدخشان و مسعود دهقان (1402). «بررسی تأثیر متغیرهای اجتماعی سن، تحصیلات و جنسیت بر فرایند قلب واجی بر اساس زبان ‌شناسی اجتماعی تنوع‎گرا: مطالعه موردی "chokla" چوب در کردی هورامی»، پژوھشنامە ادبیات کردی، ش. 15، صص. 26- 17.
طالبیان، منصورە و روح‌اللە صیادی‌نژاد و عباس اقبالی (1398). «نقش آوا در تصویرسازی (مطالعه موردپژوهانه سوره نازعات)»، پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، دوره ٧، ش ٢، صص. 208- 191.
عمرانپور، محمدرضا (1386). «اهمیت عناصر و ویژگیهای ساختاری واژه در گزینش واژگان شعر»، پژوهش‌های ادب عرفانی (نشریه علمی-پژوهشی گوهر گویا)، دوره 1، ش. 1: صص. 180- 153.
فلاح، ابراھیم و سجاد پوردانش (1396). «تناسب آوایی-محتوایی (فنوسمانتیک) در آیات قرآن؛ با بررسی مواردی از سوره واقعه»، مطالعات ادبی متون اسلامی، سال دوم، ش. 1، صص. 152- 129.
قنبری عبدالملکی، رضا و آیلین فیروزیان پوراصفهانی (1400). «تحلیل برخی از فرایندهای واجی در گویش اورامی شمال ایران در چارچوب واجشناسی زایشی و نظریه بهینگی: مطالعه موردی گویش عبدالملکی»، مطالعات زبان‌ها و گویش‌های غرب ایران، دوره 9، ش. 4، صص. 103- 73.
ملکی، عطاءالله (1378). آواشناسی؛ از تئوری تا عمل، چ1، تهران: آتیه.
 
عەرەبی
التفتازانی، سعدالدین (1388). شرح المختصر، چ5، قم: اسماعیلیان.
سقال، دیزیرە (1996). الصرف و علم الأصوات، چ1، بیروت: دار الصداقه العربیه.