واکاوی بسترهای فرهنگی و اجتماعی در گذار از نقد ادبی سنتی به نوین در ادبیات کردی در اواسط و اواخر سده بیستم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

کارشناس ارشد نقد و نظریە ادبی ، دانشگاه گیلان، رشت، ایران.

چکیده

نقد ادبی به معنی امروزی آن دانش و شاخه‌ای نوینی در ادبیات است که از بارقه­های آن تا رسیدن به مرحله‌ی شکوفایی و نقد بر پایه‌ی مبانی نظری، مسیری طولانی را طی کرده، و عوامل مختلفی در رسیدن به مرحله کنونی آن دخیل بوده‌اند. نقد ادبی از آبشخورهای آن که بیشتر نقد ضمن شعر و ناظر بر تحسین و تفاخر بوده تا دوره‌ی رونق، عوامل جانبی زیادی در رونق آن ایفای نقش کرده‌اند که نادیده گرفتن آنها سبب می‌شود سیمای کلی جریان نقد درست ترسیم نشود. این عوامل عبارتند از: نقش مجلات و روزنامه­ها، انتشارات و چاپخانه‌ها، نو شدن جریان شعر، توسعه گفتمان آکادمیک و گسترش انجمن‌های علمی، شاعران منتقد و نهضت‌های ادبی که هر کدام در ترسیم سیمای کلی نقد نقش مهمی داشته‌اند. این پژوهش با تحقیق در انواع آثار ادبی و در نظر گرفتن نقش هر کدام از جریان‌های فرهنگی و اجتماعی، عوامل تأثیرگذار در پیشرفت نقد ادبی را مشخص کرده است. در نتیجه‌ی تأثیر این عوامل راه ورود مباحث و نقدهای نو و مبانی نظری به نقد ادبی در ادبیات کُردی باز شد. مقاله‌ی‌ حاضر بر آن است مهمترین عوامل فرهنگی و اجتماعی در ظهور نقد ادبی نوین به زبان کُردی (میانه) در دو مقطع تاریخی اواسط و اواخر سده‌ی بیست را مورد بررسی قرار دهد. تفاوت پژوهش حاضر با پژوهش‌های پیشین مربوط به در نظر گرفتن سیمای کلی نقد و بررسی عوامل مؤثر در تغییر نقد سنتی به نقد نوین در ادبیات کُردی است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Analysis of Socio-cultural Contexts in the Transition from Traditional to Modern Literary Criticism in Kurdish Literature in the Mid and Late Twentieth Century

نویسنده [English]

  • Shiler Rahmani
MA in Literary Criticism and Theory, Guilan University, Rasht, Iran.
چکیده [English]

Literary criticism in today's sense is a new branch of knowledge. From its sparks to reaching the stage of perfection and prosperity and theoretical criticism, it has traveled a long way, and various factors were involved in it. Literary criticism has gone through stages from its beginnings, which was mostly poetry criticism and praise, to reaching the point of prosperity, and many side factors have played a role in this direction.  Factors such as the role of magazines and newspapers, publishing houses and printing houses, the renewal of poetry flow, the development of academic discourse and the expansion of scientific associations, poet critics and literary movements each played a role in drawing the general image of criticism.  This article has identified the role of each of the influential factors in Kurdish literary criticism by researching all kinds of literary works.  As the consequence of the influence of these factors, the way for new discussions and critiques and theoretical foundations to literary criticism in Kurdish literature was opened. This article explores the most important cultural and social factors of the emergence of modern literary criticism in Central Kurdish language in the middle and the end of the twentieth century.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Kurdish Literature
  • Literary Criticism
  • Journalistic Criticism
  • Traditional Criticism
  • Modern Criticism
کوردی:
ئاشنا، ئومید(٢٠٠١). پیرەمێرد و پێداچوونەوەیەکی نوێی ژیان و بەرهەمەکانی. هەولێر: وەزارەتی پەروەردە.
ئامێدی، یاسین(٢٠٠٣). پەیدابوونی ڕەخنەی ئەدەبی لە شیعری کلاسیکی کوردیدا (تا جەنگی گێتیی یەکەم. هەولێر: ئاراس.
ئێلخانی‌زادە، سوارە(٢٠١٤) .شەنگەسوار. کۆکردنەوەی عومەر ئێلخانی. سلێمانی: غەزەلنووس.
بەرزنجی، عەلی تاهیر(٢٠٠٨). کاریگەریی ڕوانگە لە نوێگەری شیعری کوردیدا. سلێمانی: چوارچرا.
پیرەمێرد (٢٠٠٧). دیوانی پیرەمێرد. کۆکردنەوەی محەمەد ڕەسووڵ هاوار. وەزارەتی ڕۆشنبیری: شڤان.
جاف، سروود ولی اسماعیل(٢٠١٤).ڕۆڵی شێخ نووری شێخ ساڵح له سەرهەڵدانی ڕەخنەی ئەدەبی کوردی. دانشگاه بغداد، مجله الاستاد، جلد اول.
حاجی قادر کۆیی(١٣٩٠) دیوانی حاجی قادر کۆیی. لێکۆڵینەوە و شەرح و تەفسیر سەردار حەمید میران و کریم مستەفا شارەزا. سنه: کردستان.
حسین، هیوا کریم (٢٠٢٠). کاریگەری گوتاری ئەدەبی لەسەر ڕای گشتی له کۆمەڵگەی کوردیدا. سلێمانی: وەزارەتی خوێندنی باڵا کۆلێجی زمان.
خەزنه­دار، مارف (٢٠٠١). مێژووی ئەدەبی کوردی- بەرگی یەکەم. هەولێر: ئاراس.
سابیر، پەرێز (٢٠٠٦). ڕخنەی ئەدەبی و مەسەلەکانی نوێ­کردنەوەی شیعر. هەولێر: ئاراس.
سەجادی، عەلائەدین (١٣٨٩). مێژووی ئەدەبی کوردی. سنە: انتشارات کوردستان.
سەجادی، عەلائەدین (١٣٩٦). نرخ شناسی (لێکۆلینەوە و ڕەخنەی ئەدەبی). سنندج: انتشارات کردستان.
سەجادی، بەختیار و مەزهەر ئیبراهیمی (١٣٩٨). زمان و وێژەی کوردی. سەقز: گوتار. سێیەم.
سەجادی، بەختیار (١٣٨٣). «قه‌ڵشتی نێوان ره‌خنه‌ی ئەده‌بیی سونه‌تی و مودێرنی کوردی». شین، س. 1، ژ. 4، لل. 88- 75.
---- (١٣٨٠).«حاجی قادر کۆیی، ڕەخنەگرە سونەتییەکان و هەڵسوکەوتیان لەگەڵ ڕەخنەی ئەدەبی­دا». دەق. س. ١، ژ. ٢، پاییزی ١٣٨٠، لل. ٩٣-١١٠.
شەرەفکەندی، عەبدولڕەحمان (١٣٦٩). هەنبانە بۆرینە. تهران: سروش.
عەبدولواحید کەریم، ئازاد (٢٠١٠). نوێگەری لە شیعری کوردیدا (لە ڕووناکییەوە تا ڕوانگەییەکان). هەولێر: ئاراس.
عەبدولواحید، ئازاد (٢٠٠٨). دیوانی شێخ نووری شێخ ساڵح. هەولێر: ئاراس.
عەبدوڵا مستەفا، ئیدریس (٢٠٠٨). لە بارەی ڕۆژنامەگەریی کوردییەوە. هەولێر: خانی.
شیرزاد، ئێحسان (١٩٧٣). «گۆڤاری کۆڕی زانیاری کورد بەرگی یەک». بەغداد
فەلاح، شەریف (١٣٩٩). شیعری هاوچەرخی کوردی لە کوردستانی ئێران. سنە: ماد.
فەلاح، شەریف (١٣٩٩). خوێندنەوەی ڕەخنەگرانەی پڕۆسەی شیعری نوێی کوردی لە کوردستانی ئێران. سنندج: ماد.
فەرهادی، حەمە سالح (١٩٨٨). چەند لایەنێکی ڕۆژنامە نووسی کوردی. بەغدا: الحوادث.
فوئاد، ئێحسان (١٩٦٦). حاجی قادر کۆیی و جێگەی لە ئەدەبی کوردیدا، نامەی دوکتۆرا. مۆسکۆ.
مەزهەر، کەماڵ (١٩٧٨). تێگەیشتنی ڕاستی و شوێنی لە ڕۆژنامه نووسی کوریدا. بەغداد: کۆڕی زانیاری.
مستەفا، محەمەد فازڵ (٢٠١١). دەنگی پیرەمێرد لە بزووتنەوەی شیعری نوێی کورد­ی­دا. هەولێر: ڕۆژهەڵات.
مەعروف، کەماڵ (٢٠٠٠). ئەدەبی کوردی و ڕەخنەی ئەدەبی نوی. سلێمانی: بنکەی ئەدەبیی گەلاوێژ.
مەحموودزاده، ڕەهبەر (١٣٩٥). کۆمەڵە وتاری یەکەمین هەمایشی ناوچەیی هێمن. سەقز: گوتار.
مەنتک، حەمە (٢٠١٨). مێتۆدەکانی ڕەخنەی ئەدەبی. هەولێر: تفسیر.
فارسی:
احمدزاده، هاشم (١٣٩٧). از رمان تا ملت: پژوهشی در گفتمان روایی فارسی و کردی. ترجمه بختیار سجادی. سنندج: دانشگاه کردستان. دوم.
آکین، صالح (١٣٩٥). فرهنگ نویسی و برنامه‌ریزی زبانی کرمانجی. ترجمه علی پاک‌سرشت. تهران: پینوس.
شمیسا، سیروس (١٣٩٤). نقد ادبی. تهران: میترا.
رضی، احمد و محمد کاظم یوسف پور و زینب رفاهی بخش (١٣٨٩). «سیر تحول شرح­نویسی بر متون فارسی (١٣١٣- ١٣٨٧). وزارت علوم، تحقیقات و فناوری_ دانشگاه گیلان.
رحیمیان، محمد (١٣٩٢). سرآغاز و سیر ادبیات داستانی کُردی . تهران: رامان سخن.
زرین کوب، عبدالحسین (١٣٦١). نقد ادبی جلد ١. تهران: امیرکبیر.
عطرفی، علی اکبر و منیژه افرازنده (١٣٨٩). « سره گرایی در تاریخ ادب فارسی». مجله تاریخ ادبیات شماره ٦٤. صص ١٦١-١٨٨.
محمدپور، عادل (١٣٩٦). راهنمای مطبوعات کُردی (سیر تاریخی و بازشناسی ساختاری). مریوان: ئه­وین.
معرفت، انور (١٣٩٥). سرآغاز شعر نو کُردی و تحول فرم­های آن. سقز: گوتار.
نیکویی، علیرضا (١٣٩٨). «مرور انتقادی کتب نقد ادبی در زمینه آبشخورهای نقد». ادبیات پارسی معاصر، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. سال نهم، شماره اول.
ولک، رنه (١٣٨٨). تاریخ نقد جدید ج ١. ترجمه سعید ارباب شیرانی، تهران: نیلوفر.